• Het is druk op het water
• Rijstschuur van Vietnam
• De kokosnotenmonnik
• Verbroederen in Cantho
• Meisjes in ao daiis
• Kracht, geluk en smokkelwaar

De vorige avond had ik in vrolijk gezelschap gegeten op een luxe boot op de Saigonrivier. Vis, garnalen, soep met rijstnoedels. Met Saigon-bier, en een paar glaasjes potente rijstwijn uit een fles waarin een slang zat opgerold. Saigon, officieel Ho Chi Minh-stad, baadde in licht en oogde louche en verlokkend – zoals de stad was, voordat tientallen jaren oorlog en communistisch puritanisme haar degradeerden tot provinciestad.

Nu zit ik, samen met een twintigtal overwegend jonge westerlingen, in een mini-speedboat. Avondlijke dinner-cruises verdoezelen hoe vuil en goor de rivier hier is. Riolen spuien hun vloeibare stank in het zwarte water. Rommel en afval deinen mee met de stroom. Zeewaardige boten met verroeste lijven liggen afgemeerd langs de kades. Kranen bewegen in een ritmische luchtdans. Vanaf het water lijkt Saigon een ‘gewone’ drukke stad met verpauperde buitenwijken.

Het is druk op het water.

Vrachtboten in alle soorten en maten, zwaar beladen met rijst en zand, graan, hout en kokosnoten, suikerriet en ananassen, de rompen diep in het water. We passeren vissersboten en sampans. Soms raakt de schroef van ons bootje verstrikt in drijvende waterplanten. Spoedig hebben we de stad verlaten. Palmbomen en mangroven staan met hun poten in het water, dat nu bruin is en niet meer zwart. En niet meer stinkt. Soms is de rivier een open vlakte met driftige golven. Veel vertakkingen, zijrivieren en verbindingskanalen. We naderen de wondere wereld van de Mekong-delta, een labyrint van waterwegen.

Wat een lange weg heeft de Mekong hier al afgelegd. Komend uit de Tibetaanse bergen stroomt de rivier over een lengte van meer dan vierduizend kilometer door China, Birma, Laos, Thailand en Cambodja voordat hij Vietnam bereikt. Hier splitst de machtige rivier zich in negen armen die uitkomen in de Zuid-Chinese Zee. Cuu Long noemen de Vietnamezen de delta, Negenkoppige Draak. Hartje regentijd (juli-september) stijgt de rivier en zet grote delen van de delta onder water. Dat leidt zelden tot rampen, want veel overtollig water stroomt naar het lager gelegen Tonle Sap-meer in Cambodja.

Rijstschuur van Vietnam

Dit drassige, schaars bevolkte en door malaria verziekte gebied behoorde 250 jaar geleden nog tot het machtsbereik van de Cambodjaanse Khmer. Pas in de 18de eeuw begonnen Vietnamezen de delta te ontginnen. En nadat de Fransen Vietnam hadden bezet, vanaf 1859, werden grote delen drooggelegd en geschikt gemaakt voor landbouw. Met de inzet van zwaar onderbetaalde Vietnamese arbeiders ontwikkelde de delta zich zodoende tot de rijstschuur van Vietnam.

De aangeslibde, roodbruine aarde tussen de rivierarmen is zeer vruchtbaar. Zo groot als Zwitserland en nu bewoond door naar schatting vijftien miljoen mensen is de Mekong-delta de rijkste regio van het land. Dankzij een ingenieus irrigatiesysteem zijn hier soms drie rijstoogsten per jaar mogelijk. Geen gebied in Vietnam is zo vaak en systematisch gebombardeerd en ontbladerd (‘Agent Orange’) als juist deze delta. Maar niet de bommen en het gif van de Amerikanen, maar de gedwongen collectivisaties van de communisten na de hereniging, zorgden bijna voor een hongersnood. Die collectivisaties zijn voorbij. Boeren bewerken nu hun eigen velden.

De kokosnotenmonnik

In Mytho, op 70 kilometer van Saigon, stappen we over op een kleine open boot. De rivier is breed, de wind heeft vrij spel. Als een notendop schommelt ons bootje op de golven. We passeren Phoenix-eiland, het eiland van de ‘kokosnotenmonnik’. Deze Nam Nguyen Rhanh was de stichter van een sekte die katholicisme en boeddhisme verenigde. Op dit eiland, waar hij mediteerde en aanvankelijk slechts van kokosnoten leefde, schiep hij voor zichzelf en zijn aanhang een eigen rijkje, vol beelden van Jezus en Boeddha. Hij stierf in 1990 en het eiland oogt nu als een verroeste kermisattractie met vreemde versiersels en bouwsels.

Op de andere oever kronkelen smalle zijriviertjes tussen palmen en fruitgaarden met ananas, bananen en sinaasappels. De monocultuur die de Fransen introduceerden heeft inmiddels plaatsgemaakt voor een veel gevarieerdere teelt. Elders worden nu ook soja, maïs, pinda’s en suikerriet aangeplant. Wij leggen ergens aan, bekijken een rijstpellerij en eten gele garnalenpannenkoeken, de regionale specialiteit.

Terug in Mytho klimmen we in een bus. Lieve hemel, die busreizen in de delta... Vietnamezen zijn op de weg roekeloze, egoïstische, doodsverachtende maniakken. De wegen zijn te smal; bussen, vrachtwagens, motorfietsen, brommers, fietsers, ossenkarren en voetgangers verdringen zich op de smalle asfaltstroken. Marktstalletjes staan tot op de weg. Verkeersongevallen zijn aan de orde van de dag, al hebben chauffeurs van toeristenbussen de nadrukkelijke instructie om ‘voorzichtig’ te manoeuvreren.

Verbroederen in Cantho

In het donker bereiken we Cantho, met een kwart miljoen mensen de grootste stad van de delta. Wat volgt is een verbroederingsavond. We zijn een bont gezelschap: Belgen, Duitsers, Engelsen, Australiërs, een Schot, een Israëliër, een Vietnamese Amerikaan. Na de maaltijd in een restaurant aan het water, tegenover een zilverkleurig standbeeld van Oom Ho (Chi Minh), waaieren we uit over de kroegjes. Bier, rijstwijn, pool. Een vrolijke boel.

Sommigen in ons gezelschap klagen de volgende ochtend over houten koppen. Hoe zou dat komen? Door de slang die ook hier in de flessen rijstwijn zat? We laten ons roeien naar de drijvende markt van Cai Rang. We varen langs roeibootjes met groente, fruit en gaarkeukens. Zo’n verscheidenheid aan boten zie je slechts hier. Vrachtboten van hout en ijzer. Vierkante motorboten. Prauwen met buitenboordmotoren. Aan palen hangt de koopwaar van de marktboten: ananas, waterappels, maniok, suikerriet. Alles krioelt door elkaar, raakt elkaar soms, maar botst nooit.

In de namiddag zitten we met z’n allen aan boord van een toeristenboot, met dekstoelen, een bar en feestelijke kerstverlichting die, als de avond valt, duizenden insecten lokt.

Vier uur stroomopwaarts varen we over de brede Bassac, een van de beide hoofdstromen van de Mekong. Plotseling buigen we een smal zijkanaal in en varen langs dorpen met hutten op palen en tv-antennes op lange bamboepalen. Af en toe een katholieke kerk, soms boeddhistische tempels. En zuurstokkleurige kerken van de Cao Dai, een sekte die vooral hier in het zuiden een grote aanhang heeft.

Ten westen van Saigon staat hun ‘Heilige Stoel’. Een kathedraalachtige tempel met twee torens, in kleuren die pijn doen aan je ogen, en versierd met symbolen en ornamenten. Het caodaïsme is een tutti-frutti-godsdienst, in de jaren twintig van de vorige eeuw gesticht, een vreemd mengsel van katholicisme, boeddhisme, confucianisme, taoïsme en spiritualisme. Met ‘heiligen’ zoals Victor Hugo en Sun Yat Sen, de stichter van de Chinese republiek.

Meisjes in ao dai’s

Het kanaal is riool, bad, afwasteil en zwembad tegelijk. Kinderen springen joelend in het water als we langs varen. Over de weg langs het kanaal fietsen prachtige meisjes in traditionele witte ao dai’s: lange, nauwsluitende zijden hemden met zijsplitten over wijde zijden broeken. Ze zitten kaarsrecht, hun lange zwarte haren wapperen in de wind.

Kleinere kanalen komen uit op dit kanaal, sommige nauwelijks breder dan een sampan. ‘Apenbruggen’ – wankele voetbruggen van bamboe – verbinden de walkanten. Links en rechts zijn rijstvelden en fruitgaarden, bamboebosjes en groentetuinen, kokospalmen en suikerpalmen, en op palen gebouwde hutten.
Dit is het typische landschap van de delta. Hoeveel van deze kanalen,
kanaaltjes, kreken en kreekjes zouden er zijn? De totale lengte van al deze natuurlijke en door mensenhanden geschapen waterlopen bedraagt meer dan de totale lengte van de rivier. Ze draineren de velden en tuinen, en ze dienen als transportwegen. Weinig plekken op aarde waar zoveel boten varen, zoveel markten drijven, zoveel handel drijft.

Kracht, geluk en smokkelwaar

Chau Doc, grensplaats en eindpunt van de deltadriedaagse, is ook zo’n typische waterstad, met kanalen, zijkanalen en een grote markt. Veel koopwaar – kleding vooral – is smokkelwaar. Cambodja is vlakbij. Je kunt het land van de Khmer zien vanaf de Sam-heuvel. De heuvel is volgeplakt met tempels en pagoden met gewelfde daken en gestileerde draken die staan voor kracht, geluk en vruchtbaarheid. Een religieuze potpourri in de kleuren van de regenboog. Pelgrims en Vietnamese toeristen zwaaien met wierookstaafjes, vouwen de handen voor het hoofd, buigen en prevelen. Op heuveltop kijk je over de vlakke rijstvelden aan weerszijden van de grens.

Terug in Chau Doc. Een deel van onze groep vaart nu verder richting de grens met Cambodja. Ik keer terug aan boord van de luxe boot. Vier uur duurde de vaart vanaf Cantho stroomopwaarts, stroomafwaarts amper drie. Dezelfde beelden, dezelfde indrukken, dezelfde idylle. Toch? Oppervlakkig gezien, ja. Maar deze ver van de stedelijke centra gelegen dorpen langs de rivieren en kanalen hebben slechts mondjesmaat deel aan de relatieve rijkdom van de Mekong-delta. Zelfs de glimlach op de gezichten van de poedelende kinderen en van de meisjes in hun decente en tegelijkertijd sensuele ao dai’s, kan dat niet verdoezelen.